Czy chrzan jest zdrowy? Właściwości i wartości odżywcze

Tak, chrzan jest bardzo zdrowy – jego umiarkowane spożywanie działa przeciwzapalnie, wspomaga trawienie, wzmacnia odporność i może chronić przed rozwojem niektórych nowotworów. W korzeniu tej niepozornej rośliny kryje się bogactwo związków bioaktywnych i składników odżywczych. Więcej o jego właściwościach oraz wartościach odżywczych przeczytasz w dalszej części artykułu.

Jakie właściwości zdrowotne ma chrzan?

Chrzan pospolity to roślina z rodziny kapustowatych, spokrewniona z brokułem, kapustą czy jarmużem. Od wieków stosowano go nie tylko jako przyprawę, ale także jako środek leczniczy – nazywano go nawet „słowiańskim żeń-szeniem”. Za jego prozdrowotne działanie odpowiada przede wszystkim korzeń, bogaty w glukozynolany, olejki eteryczne, enzymy oraz witaminy i minerały.

Działanie przeciwnowotworowe

Główną bronią chrzanu w walce z nowotworami są glukozynolany, które podczas rozdrabniania korzenia przekształcają się w izotiocyjaniany – między innymi izotiocyjanian allilu i fenetylu. To one nadają mu ostry, piekący smak i jednocześnie hamują namnażanie się komórek nowotworowych. Badania laboratoryjne wykazały, że związki te mogą ograniczać rozwój raka płuc, żołądka, przełyku, okrężnicy, a nawet trzustki. Co ciekawe, im mniejsza średnica korzenia, tym wyższe stężenie tych ochronnych substancji.

Glukozynolany i izotiocyjaniany obecne w chrzanie spowalniają wzrost komórek nowotworowych i stymulują ich usuwanie z organizmu.

Wsparcie układu trawiennego

Chrzan skutecznie pobudza wydzielanie soków trawiennych i usprawnia pracę pęcherzyka żółciowego, co ułatwia trawienie nawet ciężkostrawnych, tłustych posiłków. Dzięki temu zapobiega zgadze, wzdęciom i zaparciom, a także przyspiesza perystaltykę jelit. Właśnie dlatego polecany jest jako dodatek do mięs i wędlin – nie tylko poprawia smak, lecz także wspiera przemianę materii.

W praktyce chrzan pomaga uporać się z dolegliwościami trawiennymi poprzez następujące mechanizmy:

• pobudzanie produkcji enzymów trawiennych,
• zwiększenie wydzielania żółci,
• przyspieszenie ruchów robaczkowych jelit,
• neutralizowanie uczucia ciężkości po obfitym posiłku.

Pomoc w infekcjach dróg oddechowych

Korzeń chrzanu wykazuje silne właściwości przeciwbakteryjne, porównywalne z działaniem syntetycznych antybiotyków. Zawarte w nim lizozym, fitoncydy i alkohol fenyloetylowy skutecznie zwalczają bakterie, w tym E. coli, Helicobacter pylori i Salmonellę. Wdychanie olejków eterycznych uwalnianych podczas tarcia chrzanu błyskawicznie udrażnia zatkany nos i zatoki, dlatego od lat stosuje się go przy katarze i zapaleniu zatok.

Syrop z chrzanu działa wykrztuśnie, rozrzedza zalegającą wydzielinę i łagodzi uporczywy kaszel towarzyszący zapaleniu oskrzeli. Już jedna porcja (około 80 mg suszonego korzenia w połączeniu z nasturcją) w badaniach okazała się równie skuteczna jak standardowy antybiotyk w leczeniu ostrych infekcji zatok.

Izotiocyjanian allilu uwalniany podczas ścierania chrzanu ma potwierdzone działanie antybakteryjne i grzybobójcze – niszczy nawet sześć szczepów bakterii jamy ustnej oraz cztery rodzaje grzybów wywołujących przewlekłe infekcje paznokci.

Łagodzenie bólów reumatycznych i mięśniowych

Okłady ze świeżo utartego korzenia chrzanu to stary, domowy sposób na bóle stawów, zapalenie ścięgien, rwę kulszową czy skazę moczanową. Substancje drażniące zawarte w miąższu pobudzają miejscowe krążenie, zmniejszają obrzęk i przynoszą ulgę w dolegliwościach reumatycznych. Aby przygotować okład, wystarczy zetrzeć korzeń na miazgę, nałożyć ją bezpośrednio na bolące miejsce, przykryć i trzymać do momentu pojawienia się uczucia pieczenia.

Składniki odżywcze i wartości odżywcze

Świeży chrzan to prawdziwa bomba witaminowo-mineralna. Zawiera więcej witaminy C niż pomidory czy truskawki, a w 100 gramach dostarcza aż 740 mg potasu – pierwiastka niezbędnego do prawidłowej pracy serca i regulacji ciśnienia krwi. Oprócz tego znajdziemy w nim beta-karoten, witaminy z grupy B (B1, B2, B3, B6, B9), wapń, fosfor, magnez, żelazo, mangan i siarkę. Wysoka zawartość błonnika dodatkowo wspiera pracę jelit.

Należy jednak pamiętać, że gotowanie niszczy witaminę C nawet w 80%, dlatego najwięcej korzyści odżywczych przynosi spożywanie chrzanu na surowo – startego lub drobno posiekanego.

Dokładny profil odżywczy 100 gramów startego, surowego chrzanu przedstawiono w poniższym zestawieniu:

Kto powinien unikać chrzanu?

Mimo licznych zalet chrzan nie jest produktem dla każdego. Z jego spożywania powinny zrezygnować osoby z ostrymi nieżytami żołądka, wrzodami żołądka i dwunastnicy, przewlekłą zgagą, a także z poważnymi schorzeniami nerek i wątroby. Nawet u zdrowych ludzi nadmierna ilość – powyżej 4 łyżeczek (około 40 g) dziennie – może podrażnić błony śluzowe przewodu pokarmowego i prowadzić do nudności, bólu głowy czy biegunki.

Bezpieczna dzienna porcja świeżego chrzanu to maksymalnie 4 łyżeczki, czyli około 40 gramów.

Jak bezpiecznie korzystać z dobroczynnych właściwości chrzanu?

Najwięcej wartości odżywczych zachowuje surowy, świeżo starty korzeń. Warto dodawać go do kanapek, past jajecznych, sosów, a także łączyć z burakami ćwikłowymi lub żurawiną. Dla złagodzenia ostrości można połączyć go z jogurtem naturalnym albo przygotować domowy syrop – wystarczy zalać tarty chrzan przegotowaną, ostudzoną wodą z odrobiną miodu i odstawić na kilka godzin. Taki syrop sprawdzi się przy kaszlu i chrypce.

Zewnętrznie chrzan znajduje zastosowanie w formie okładów na bolące stawy i mięśnie. Stosowany regularnie (nie dłużej niż do uczucia silnego pieczenia) zmniejsza sztywność i poprawia ruchomość kończyn. Osoby zmagające się z zapaleniem zatok mogą po prostu wdychać opary świeżo startego korzenia – to szybko udrożni nos.

Chrzan w kuchni i tradycji

Ostry smak chrzanu od wieków towarzyszy polskiej kuchni. Wkładany do wielkanocnego koszyczka symbolizuje zdrowie i krzepę, a na dawnych weselach uchodził za afrodyzjak dodający sił panu młodemu. Liście chrzanu służyły jako naturalny konserwant – zawijano w nie ryby, mięso i masło, by przedłużyć ich świeżość.

Dziś tarty chrzan najczęściej trafia do sosów, marynat, zakwasów i kiszonek, ale doskonale komponuje się też z jajkami, wędlinami, białym serem czy rybami w galarecie. Dzięki swoim właściwościom nie tylko wzbogaca smak potraw, lecz także ułatwia trawienie i chroni organizm przed infekcjami – szczególnie w okresie jesienno-zimowym.

Już w XII wieku chrzan znano jako skuteczny środek na problemy skórne – ucierano go z piwem lub winem i przykładano w bolące miejsca.